Կտրոնի դարձերեսի վիճակահանությունը. ինչպես հայկական ՀԴՄ կտրոնի հակառակ կողմը դարձավ գովազդային մակերես

Հայկական ՀԴՄ կտրոնի դարձերեսը 2010-ականների որոշակի ժամանակահատվածում հանրային-մասնավոր ենթակառուցվածքի փոքր մի կտոր էր։ Պետությունը մակերեսը հանձնում էր գովազդի։ Մասնավոր ընկերությունը ֆինանսավորում էր մրցանակային ֆոնդը, որը յուրաքանչյուր կտրոնը դարձնում էր պոտենցիալ վիճակահանության տոմս։ Թղթի վրա միտքը հարկային կոմպլայանսի մասին էր. եթե գնորդը կտրոնը պահանջում է, վաճառողը ստիպված է վաճառքը գրանցել ՀԴՄ-ով։

Ստորև՝ սկզբից մինչև վերջ փաստաթղթավորված պատմությունը, ներառյալ ՊԵԿ արխիվից գտնված մրցույթի արձանագրությունը բառացի, պլյուս ազնիվ նշում, թե որտեղ պատմությունն այսօր մթնում է։

Մեխանիզմը երեք շերտով

Կտրոնի դարձերեսի վիճակահանությունն աշխատում էր երեք միմյանց մեջ դրված գործիքով.

1. Հենց վիճակահանությունը — կառավարության որոշում, որը սահմանում էր ՀԴՄ կտրոնի վրա մրցանակի տեղակալման մեխանիզմը։
2. Մրցույթի մեխանիզմը — ՊԵԿ նախագահի հրաման, որը պետությանը թույլ էր տալիս աճուրդի դնել կտրոնի դարձերեսներին ապրանքանիշներ տեղադրելու իրավունքը։
3. Կոնկրետ մրցույթները — գնումների ընթացակարգեր, որոնցում ընկերությունները մրցում էին՝ առաջարկելով մրցանակային ֆոնդեր։

Առաջին շերտը մրցանակները վճարում էր գովազդի հասույթից։ Երկրորդը սա վերածում էր իրավունքների կանոնավոր աճուրդի։ Երրորդը ծնում էր հաղթողներ, ինչպիսին 2014-ի K-Telecom-ն էր։

2008. Վիճակահանությունը ծնվում է

2008 թվականի հոկտեմբերի 30-ին կառավարությունն ընդունեց N 1330-Ν որոշումը — «Հարկային վարչարարության օժանդակության նպատակով վիճակահանության անցկացման և պարգևավճարների տրամադրման կարգը հաստատելու մասին» (մեր աղբյուրներում միայն որպես հղում. բառացի տեքստը չունենք)։ Վիճակահանությունը որպես տոմս օգտագործում էր ՀԴՄ կտրոնի դարձերեսը։ Սա միացավ «վերցրու քո կտրոնը» տիպի ծրագրերի փոքր միջազգային ալիքին, որոնք նպատակ ունեին կանխիկ-տնտեսությունը հանելու լույս՝ գնորդին տալով կտրոնն ուզելու մեջ բաժին։

2011. ՊԵԿ-ը ֆորմալիզացնում է իրավունքների աճուրդի մեխանիզմը

Երեք տարի անց, 2011 թվականի նոյեմբերի 4-ին, ՊԵԿ նախագահի N 2904-Ա հրամանը հաստատեց «հսկիչ-դրամարկղային մեքենաների որոշակի խմբաքանակների կտրոնների դարձերեսներին ֆիրմային անվանումներ, ապրանքային և սպասարկման նշաններ տեղադրելու իրավունքի ձեռքբերման համար մրցույթի անցկացման կարգը»։ Սա կտրոնի դարձերեսը վերածեց կանոնավոր գնման ընթացակարգի։ Ընկերությունները մրցում էին այնտեղ գովազդելու իրավունքի համար՝ մրցանակային ֆոնդն ֆինանսավորելու դիմաց։ Այդ կարգի 14-րդ կետը սահմանեց ընտրության կանոնը՝ նախապատվությունը տրվում էր այն մասնակցին, ով առաջարկում էր կտրոնի դարձերեսի միավոր մակերեսին բաժին ընկնող ամենաբարձր արժեքով գույք և իրավունքներ որպես մրցանակներ, պլյուս Հայաստանի տարածքում բավարար առևտրային և սպասարկման կետեր ունենալը։

2013 թվականի օգոստոսի 1. Ողջ համակարգը վերակառուցվում է

Նույն օրը, երբ ՀԴՄ տեխնիկական պահանջները խոշորապես վերանայվեցին (N 846-Νarchive որոշում), կառավարությունը վերակառուցեց նաև լոտերային շրջանակը։ Երկու որոշում մեկ օրում.

• N 847-Ն — 2008 թվականի N 1330-Ν-ի փոփոխություն։
• N 891-Ն — «Հարկային վարչարարության օժանդակության նպատակով բազմաֆունկցիոնալ հսկիչ-դրամարկղային մեքենաների կտրոններով վիճակահանության կազմակերպման, անցկացման, պարգևավճարների տրամադրման կարգն ու հարկային վարչարարության օժանդակության նպատակով վիճակահանությունն անցկացնող հանձնաժողովի կազմը հաստատելու և Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2008 թվականի հոկտեմբերի 30-ի N 1330-Ν որոշումն ուժը կորցրած ճանաչելու մասին»։ Լրիվ փոխարինում, հստակ նեղացած բազմաֆունկցիոնալ ՀԴՄ կտրոնների համար։

Նեղացումը կարևոր է։ Մինչև 2013 Հայաստանն արդեն շարժվում էր անցանց ժապավեն տպող կասսաներից սեթային ՀԴՄ-ների ուղղությամբ (2012 թվականի հոկտեմբերի N 1359-Ν փոփոխությունը պահանջում էր, որ նոր գրանցումները 2013 թվականի հունվարից լինեն ինտերնետին միացված)։ Վիճակահանությունը վերաբերման էր ապագայի աշխարհի համար, ոչ թե անցողիկի։

2014 թվականի փետրվարի 27. K-Telecom-ը հաղթում է «ՊԵԿ-ՀԴՄ-001/2014»

Սա այն մասն է, որը մենք ունենք բառացի՝ ՊԵԿ մրցույթի արձանագրություն N1archive-ից։

Իրավիճակը. Ժամը 10:00, Երևան, Խորենացի 7։ ՊԵԿ-ի յոթ անդամանի հանձնաժողովը հավաքվել էր «ՊԵԿ-ՀԴՄ-001/2014» ծածկագրով մրցույթի հայտերը բացելու — ՀԴՄ կտրոնների որոշակի խմբաքանակների դարձերեսներին ապրանքանիշներ տեղադրելու իրավունքի համար։

Նախագահ՝ Վ. Վարդանյան, ՊԵԿ աշխատակազմի գործերի կառավարման վարչության պետ։ Անդամներ՝ Ա. Սարգսյան (գնումների և շինարարության բաժին, հանձնաժողովի քարտուղար), Ա. Վարդանյան (հարկ վճարողների հեռախոսազանգերի սպասարկման կենտրոնի ղեկավար), Բ. Ասատրյան (հարկային մարմինների տեսչական դիտարկումների բաժնի պետ), Հ. Ստեփանյան (կամերալ ուսումնասիրությունների կազմակերպման բաժնի պետ), Ն. Ավանեսյան (իրավական ապահովման բաժնի պետ), երկրորդ Վ. Վարդանյան (ՏՏ վարչության համակարգչային ցանցի կառավարման և տեխնիկայի սպասարկման բաժնի պետ)։ Յոթ ՊԵԿ-ի աշխատակից, առանց արտաքին անդամների։

Մասնակիցներ՝ մեկ։ «Ղ-Տելեկոմ» ՓԲԸ — K-Telecom — գրանցված է Երևան, Արգիշտի 4/1 հասցեում, հեռ. 568777։ Իրավաբանական անձի պետական գրանցման վկայական 03 UN078884, պետական գրանցման տվյալներ 273.120.03909, գրանցված 2004 թվականի նոյեմբերի 2-ին։ Գլխավոր տնօրեն՝ Ralph Yirikyan (ծ. 1967, Բեյրութ), նշանակվել է K-Telecom-ի GM 2004 թվականի նոյեմբերին՝ «VivaCell» բրենդի 2005 թվականի հուլիսի կոմերցիոն գործարկումից երեք ամիս առաջ։ «Ղ-Տելեկոմ» ՓԲԸ-ն այն շարունակական իրավաբանական անձն է, որի տակ հաջորդականությամբ գործել են VivaCell (2005) → VivaCell-MTS (2008, MTS-ի 80%-ի ձեռքբերումից հետո) → Viva-MTS (2019) → Viva Armenia (2024, MTS-ի՝ հայկական շուկայից դուրս գալուց հետո) բրենդերը։

Առաջարկը.

2014 թվականի փոխարժեքով՝ մոտավորապես $1.5 մլն մրցանակներ ՀԴՄ-կտրոնների չհայտարարված քանակի խմբաքանակների դարձերեսներին VivaCell-MTS-ի բրենդինգը տեղադրելու իրավունքի դիմաց։

Քվեարկություն՝ միաձայն։ K-Telecom-ը ճանաչվեց հաղթող։

Ի՞նչ է ասում թվաբանությունը

Մրցանակները վերջավոր էին՝ ուղիղ 12,000 միավոր փաթեթավորված սարքավորում և ծառայություն։ Երբ այդ լողավազանը սպառվի (և 6-ամսյա ինտերնետ փաթեթներն ըստ իրենց հստակ ժամկետային էին), պայմանագիրը այլևս ոչինչ չուներ տրամադրելու։ 2014 թվականի արձանագրությունը հաջորդ մրցույթ չի սահմանում, իսկ մեզ հասանելի հանրային գրառումներում այդպիսին չենք գտնում։

Ընտրության չափանիշներով՝ նախապատվությունը կտրոնի մակերեսի միավորին բաժին ընկնող ամենաբարձր մրցանակային արժեքին, պլյուս մանրածախ ցանցի խորությանը՝ K-Telecom-ն ակնհայտ հաղթող էր. VivaCell-MTS-ն այդ ժամանակ Հայաստանում ուներ ամենախիտ սպասարկման կետերի ցանցը, պլյուս հեռախոսների և SIM-երի պաշար՝ պատրաստ որպես մրցանակներ տրամադրման։ Կարգավորողի կողմից՝ միակ մասնակիցը նաև բացատրում է, թե ինչու հաջորդ հանրային մրցույթը չի հայտնվում. 2014 թվականի խմբաքանակի սպառման ցիկլի համար դա կարող էր պարզապես անհրաժեշտ չլինել, իսկ երբ կլիներ՝ կարգավորիչ պատկերն արդեն այլ տեղ էր։

Երբ կտրոնի դարձերեսի վիճակահանությունն իրականում փակվեց

Մի կոնկրետ որոշման մատնանշել չենք կարող։

Ինչ կարող ենք ասել վստահությամբ.

• Գործող տեխնիկական պահանջների որոշումը՝ N 1976-Ν 2020 թվականի դեկտեմբերի 3-ի, որևէ կտրոնի վիճակահանության մասին չի հիշատակում։ Նրա նախորդները (2017 N 1318-Ν, 2013 N 846-Ν) նույնպես չէին ներդնում վիճակահանություն — այն ապրում էր զուգահեռ շրջանակում (2013 N 891-Ν)։
• Հայաստանի հարկային տեղեկատվական ընթացիկ ռեսուրսները (taxinfo.am և նմանատիպ) կտրոնի վիճակահանությունը չեն հիշատակում որպես հատկություն, որի մասին հարկ վճարողները պետք է իմանան։
• 2014 թվականի մրցանակային խմբաքանակը վերջավոր էր — 12,000 մրցանակային միավոր, որոնցից կեսը՝ 6-ամսյա ինտերնետ փաթեթներ, ուստի այդ մրցույթին կապված օպերացիոն ծրագիրը հաջորդողի բացակայության դեպքում էապես չէր կարող շարունակվել ավելի, քան 2015-2016 թվականները։

Ինչ չենք կարող սահմանել մեզ հասանելի աղբյուրներից.

• 2013 թվականի N 891-Ν-ն ուժը կորցրած ճանաչող կոնկրետ որոշում։
• 2014 թվականի K-Telecom-ի պարգևումից հետո կտրոնի դարձերեսի երկրորդ մրցույթ։
• Արդյոք վիճակահանությունը փակվել է անգործության միջոցով (նոր մրցույթ չկար, մրցանակային ֆոնդ չկար), թե ֆորմալ չեղարկման միջոցով, որը դեռ չի հանվել։

Մենք սա գրանցել ենք որպես բաց հարց — այնպիսի բացատ, որը արժե տեսանելի պահել, քանի դեռ ինչ-որ մեկը չի պեղել փակման փաստացի մեխանիզմը։

Ինչու արժե հիշել

Կտրոնի դարձերեսի վիճակահանությունը Հայաստանի ֆիսկալ ենթակառուցվածքի պատմության փոքր, բայց ուսանելի կտոր է։ Այն մի փաթեթում միավորեց երեք բան՝ հարկային կոմպլայանս, գովազդային հասույթ և մրցանակային ֆոնդի սպոնսորություն, այնպիսի կերպով, որ համակարգը ինքն իր համար վճարում էր, ոչ թե կուտեր բյուջետային գումարներ։ Երբ ՀԴՄ-ի շուրջ կարգավորիչ շրջանակն անցավ անցանց ժապավեն տպող կասսաներից (2005 N 946-Ν դարաշրջան) լրիվ ցանցային ֆիսկալային հիշողություն ունեցող սարքերին (2013 N 846-Ν, 2017 N 1318-Ν, 2020 N 1976-Ν), վիճակահանության տեղն այս համակարգում դադարեց բարձումը կրել — յուրաքանչյուր կտրոն այժմ ուղղակիորեն իրական ժամանակում գնում է ՊԵԿ՝ առանց գնորդի պահանջարկն խրախուսելու համար անհրաժեշտ վիճակահանության։

Ավելի լայն պատմությունը մեր ՀԴՄ սերտիֆիկացման պատմությունում և ֆիսկալիզացիայի ժամանակագրությունում։ Կտրոնի դարձերեսի վիճակահանությունը դրա ամենագունավոր թելերից մեկն է։